Modern dünyanın görünmez motoru, sanayinin can damarı, evlerimizin vazgeçilmezi: Elektrik. Ancak onunla her gün o kadar iç içeyiz ki, arkasındaki devasa tehlikeyi zaman zaman unutuyor, aşırı özgüvenin esiri olabiliyoruz. Sonuç mu? Her yıl yüzlerce ocağa ateş düşüren, onlarca işçiyi hayattan koparan ya da ağır yaralanmalarla sonuçlanan elektrik kazaları…
Peki, endüstriyel tesislerin ve iş güvenliğinin bu kanayan yarasını tamamen durdurmak mümkün mü? Evet Mümkün; Tek bir kesin çözüm var: “Dead Working”, yani Türkçesiyle Enerjisiz Çalışma.
Sorumluluk Yönetim Masasındadır, Devredilemez!
Bizde genelde bir kaza olduğunda gözler hemen sahada çalışan işçiye çevrilir, “Dikkat etmemiş” denilerek fatura ona kesilir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 4. Maddesi şunu söylüyor;
“Sorumluluk ve denetim mekanizması asla devredilemez. Sahada kişisel koruyucu donanım (KKD) eksikse, LOTO istasyonları kurulmamışsa veya personel eğitimsizse, yasal ve vicdani sorumluluk doğrudan yönetim masasındadır.”
Çok doğru bir tespit. Elektrik; ihmali, aceleyi ve aşırı özgüveni asla affetmeyen sinsi bir güç. “O hatalı temasın gerçekleştiği mikrosaniyede, ne yazık ki ikinci bir şansınız olmayabilir.”
Kazaların %85’i “Temel Hatalardan” Çıkıyor
Uluslararası kaza analiz verileri (örneğin Alman BG ETEM verileri) acı bir gerçeği gözler önüne seriyor. Elektrik kazalarının;
- %49,6’sı gerilim yokluğunun doğru şekilde doğrulanmamasından,
- %35,5’i ise enerjinin doğru kesilmemesinden kaynaklanıyor.
Yani kazaların neredeyse %85’i tamamen “temel” ve önlenebilir hatalardan ibaret! Sektörde “Canlı Çalışma” (Live Working) gibi metotlar olsa da bu metotlar en son çare olmalı, kural her zaman sistemi tamamen enerjisiz kılmak olmalıdır.
Hayat Kurtaran “5 Altın Emniyet Kuralı”
Peki bir sistemi gerçekten “enerjisiz” ve güvenli kılmak nasıl mümkün olur? Revize edilen TS EN 50110-1 (2023) standardı kapsamında, sahada hayat kurtaracak “5 Altın Emniyet Kuralı şöyle olmalı!
- KES (Tamamen Ayırın): Üzerinde çalışılacak tesis bölümünü besleyen tüm enerji kaynakları kesilmelidir. Fotosel, zaman rölesi, PLC veya yazılımsal kilitlemeler asla güvenli bir kesme yöntemi değildir. Kesme işlemi; gözle görülebilir bir hava boşluğu oluşturan ayırıcılar, çekmeceli şalterler veya fiziksel sigorta sökümleri ile yapılmalıdır. Sıralama; önce yük tarafı, sonra bakımı yapılacak kesici, en son kaynak tarafı şeklinde olmalı; devreye alırken ise bu işlem tam tersi uygulanmalıdır.
- KİLİTLE VE ETİKETLE (Yeniden Enerjilenmeyi Önle): Şalteri indirmek yetmez. LOTO (Lockout/Tagout) ekipmanları devreye alınmalı, şalter asma kilitlerle kilitlenmeli ve üzerine çalışmayı yapan kişinin bilgilerini içeren kırmızı/beyaz renkli “TEHLİKE! ÇALIŞTIRMA” etiketi asılmalıdır.
- ÖLÇ (Dokunmadan Önce Mutlaka Ölç!): Yanlış şalter indirilmiş veya nötr hattından ters besleme geliyor olabilir. Bu nedenle gerilim yokluğu mutlaka test edilmelidir. Kontrol kalemi ve multimetre kullanımı bu aşamada kesinlikle yasaktır. Ölçüm, EN 61243-3 standardına uygun iki kutuplu gerilim dedektörleri ile LDL (Live-Dead-Live) protokolüne göre yapılmalıdır. (Cihazın sağlamlığı test edilir, sahada gerilim yokluğu ölçülür ve cihazın çalıştığı tekrar doğrulanır).
- TOPRAKLA VE KISA DEVRE ET: Olası yıldırım düşmesi, endüksiyon akımları veya sisteme yanlışlıkla yeniden enerji verilmesi riskine karşı hatlar kısa devre edilerek topraklanmalıdır. Önce toprak pensesi, ardından faz iletkenleri bağlanmalı; sökerken tersi uygulanmalıdır. İşlem sırasında izole eldiven kullanılmalıdır. Yüksek Gerilimde (YG) bu işlem zorunlu, Alçak Gerilimde (AG) ise birden fazla kaynak varlığında zorunludur.
- İZOLE ET VE BARİKAT KUR: Çalışma alanının bitişiğinde enerji altında olan başka panolar varsa, bu alanlar izole örtülerle kapatılmalı ve fiziksel barikatlarla sınırlandırılmalıdır. Çalışma alanı emniyet şeritleri ile kapatılarak yetkisiz kişilerin sahaya girişi engellenmelidir.
Önce İzin, Sonra İş!
Güvenli bir çalışma, sadece teknik kurallarla değil, sıkı bir idari disiplinle yürür. Bakım Şefi’nin yazılı onayı ve ıslak ya da elektronik imzalı “Çalışma İzin Formu” olmadan sahada tek bir vida bile sıkılmamalıdır.
Sektördeki tecrübe ve reflekslerin kalıcı olması ise ancak ve ancak sürekli tekrarlanan eğitimlerle mümkün.
Formül net, reçete belli: Eğitim, eğitim, yine eğitim…
Unutmayalım; elektrik hatayı sadece bir kez kabul eder ve o an, son anınız olabilir. Sorumluların bu 5 altın kuralı kulak ardı etmemesi dileğiyle…
Mustafa Fazlıoğlu – Elektrik Mühendisi