Şebekeden beslenirken doğru çalışan bir koruma sistemi, aynı tesis jeneratöre geçtiğinde beklenen şekilde çalışmayabilir. Bunun temel nedeni, jeneratörün kısa devre akımının şebekeye göre çok daha düşük ve zamana bağlı olmasıdır. Proje aşamasında bu fark hesaba katılmazsa arıza anında yanlış kesici açar, seçicilik bozulur ya da arıza hiç temizlenmez.
Şebeke İle Jeneratör Arasındaki Temel Fark
Trafo üzerinden beslenen bir tesiste kısa devre akımı, trafo gücü ve kısa devre empedansı ile belirlenir ve genellikle nominal akımın 15–25 katı mertebesindedir. Bu akım arıza süresince büyük ölçüde sabit kalır. Jeneratörde ise durum farklıdır. Arızanın ilk anında alternatörün subtransient reaktansı akımı belirler; birkaç on milisaniye sonra transient reaktans devreye girer ve akım hızla düşer. Uyartım sistemi müdahale etmezse akım, sürekli durumda nominal değerin altına kadar inebilir.
Bu nedenle bir jeneratör, yaklaşık olarak ilk çevrimlerde nominal akımın birkaç katı, sonrasında ise uyartım sistemine bağlı olarak çok daha düşük bir akım verir. Şebeke kısa devre akımına göre ayarlanmış manyetik açmalar bu düşük akımı “arıza” olarak algılamayabilir.
Uyartım Sistemi Neden Önemli
Alternatörün kısa devre sırasında akımı sürdürebilmesi uyartım tipine bağlıdır. Kendinden uyartımlı (shunt) sistemlerde uyartım gücü alternatör çıkışından alındığı için, terminal gerilimi çöktüğünde uyartım da zayıflar ve kısa devre akımı hızla söner. Yardımcı sargılı veya kalıcı mıknatıslı uyartım sistemleri ise arıza süresince uyartımı koruyarak birkaç saniye boyunca nominal akımın yaklaşık üç katı civarında bir akım sağlayabilir. Bu akım, kesicilerin ve sigortaların güvenilir biçimde açmasını kolaylaştırır.
Kritik tesislerde, özellikle uzun kablolarla beslenen dağıtım panolarının bulunduğu yapılarda, alternatör seçiminde uyartım tipi bir koruma tasarımı kararı olarak ele alınmalıdır.
Koruma Ayarlarında Dikkat Edilecek Noktalar
Jeneratör çıkış kesicisinin ve alt dağıtım kesicilerinin ayarları, jeneratörün kısa devre eğrisi ile birlikte değerlendirilmelidir. Pratikte şu konular öne çıkar:
- Ani (manyetik) açma eşikleri, jeneratörün verebileceği en düşük kısa devre akımının altında kalmalıdır.
- Kısa gecikmeli açma ayarları, alt kademedeki kesicilerin önce açmasına izin verecek şekilde basamaklandırılmalıdır.
- Uzun kablo hatlarının sonundaki arızalarda akımın daha da düşeceği unutulmamalı; hat sonu kısa devre akımı ayrıca hesaplanmalıdır.
- Kaçak akım koruma cihazlarının, jeneratör çalışmasında topraklama düzenine uygun çalıştığı doğrulanmalıdır.
- Elektronik açma üniteli kesicilerde, şebeke ve jeneratör çalışması için iki ayrı ayar grubu kullanılabiliyorsa bu imkân değerlendirilmelidir.
Seçicilik Çalışması İki Senaryo İçin Yapılmalı
Birçok projede seçicilik çalışması yalnız şebeke beslemesi için yapılır. Oysa tesis, jeneratörde çalışırken de aynı kesiciler aynı yükleri korur. Bu nedenle koruma koordinasyon çalışmasının şebeke ve jeneratör beslemesi için ayrı ayrı yapılması gerekir. Jeneratör senaryosunda kısa devre akımı düşük olduğundan, kesicilerin zaman–akım eğrileri birbirine yaklaşabilir ve seçicilik kaybolabilir. Bu durum, küçük bir arızada tüm binanın enerjisiz kalması anlamına gelir.
Senkron çalışan birden fazla setin bulunduğu tesislerde ise kısa devre akımı, devrede olan set sayısına göre değişir. En kötü durum, en az sayıda setin çalıştığı senaryodur ve koruma ayarları bu duruma göre doğrulanmalıdır.
Motor Yükleri Ve Gerilim Çökmesi
Büyük motorların yol alması sırasında oluşan yüksek akım, kısa devreye benzer biçimde alternatörün gerilimini düşürür. Gerilim çökmesi belirli bir sınırın altına indiğinde kontaktörler bırakabilir, düşük gerilim röleleri devreye girebilir ve diğer yükler etkilenebilir. Bu nedenle motor yol verme yöntemi (yıldız–üçgen, yumuşak yol verici, frekans konvertörü) ve yüklerin devreye giriş sırası, koruma tasarımıyla birlikte planlanmalıdır.
Sahada Doğrulama
Hesaplar ne kadar dikkatli yapılırsa yapılsın, devreye alma aşamasında doğrulama şarttır. Kesici ayarlarının projedeki değerlerle aynı olduğu kontrol edilmeli, mümkünse sekonder enjeksiyon testleri yapılmalı ve jeneratörün yük altında davranışı yük bankası ile gözlemlenmelidir. Tesise sonradan eklenen yükler ve panolar, koruma çalışmasının güncellenmesini gerektirir; bu nedenle çalışma, tesisin yaşayan bir dokümanı olarak saklanmalıdır.
Sonuç
Jeneratörlü tesislerde koruma tasarımı, şebeke koşullarının basit bir kopyası olamaz. Alternatörün kısa devre davranışı, uyartım tipi, kablo uzunlukları ve set sayısı birlikte değerlendirildiğinde, arıza anında doğru kesicinin açtığı, kritik yüklerin enerjide kaldığı güvenilir bir sistem kurulabilir. Proje mühendisi, pano üreticisi ve jeneratör tedarikçisinin bu verileri erken aşamada paylaşması, sonradan yapılacak maliyetli değişiklikleri önler.
Terex Diesel Genel Müdürü – Cem Özdemir
