Son haftalarda Orta Doğu’da hızla tırmanan gerilim, ABD ve İsrail ile İran arasında doğrudan çatışmaya dönüşmüş durumda. Karşılıklı saldırılar, askeri hedeflerin ötesine geçerken, enerji altyapısı ve deniz yolları da bu gerilimin merkezine oturdu. Bu süreçte Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanması ya da sıkı kontrol altına alınması, küresel enerji akışını doğrudan etkileyen en kritik gelişmelerden biri olarak öne çıkıyor.

Bugün gelinen noktada, boğaz tamamen kapalı mı yoksa kontrollü mü açık tartışmaları sürse de gerçek şu: Geçişler artık normal değil. İran’ın bazı gemilere izin vermemesi, hatta geçişleri askeri bir çerçevede değerlendirmesi, küresel enerji piyasalarında ciddi bir belirsizlik yaratmış durumda. Bu belirsizlik, petrol fiyatlarının yönünü belirleyen en önemli faktör haline gelmiş durumda.

Petrol fiyatları, bu tür jeopolitik risklere karşı son derece hassastır. Arzın kesintiye uğrama ihtimali bile fiyatları yukarı taşımaya yeter. Nitekim son gelişmelerle birlikte petrol piyasasında sert hareketler görülmeye başlandı. Eğer boğazdaki risk kalıcı hale gelirse, petrol fiyatlarının çok daha yüksek seviyelere çıkması sürpriz olmayacaktır. Bu da sadece enerji sektörünü değil, küresel ekonominin tamamını etkileyecek bir zincirleme reaksiyon anlamına gelir.

Türkiye açısından tablo daha da hassas. Enerji ihtiyacının büyük kısmını ithalatla karşılayan bir ekonomi olarak Türkiye, petrol fiyatlarındaki her artışı doğrudan hisseder. Bu etki yalnızca akaryakıt fiyatlarıyla sınırlı kalmaz. Ulaşım maliyetlerinden sanayi üretimine, tarımdan lojistiğe kadar geniş bir alanda maliyet artışları görülür. Bu da enflasyonist etkisinin daha geniş bir alana yayılmasına neden olur.

Özellikle böyle dönemlerde iki risk aynı anda ortaya çıkar: enerji fiyatları yükselir, döviz kuru baskı altına girer. Küresel belirsizlik arttıkça yatırımcılar daha güvenli limanlara yönelir ve gelişmekte olan ülkelerden sermaye çıkışı hızlanabilir. Bu durum, Türkiye gibi ekonomilerde kur üzerinde ek baskı yaratır. Kur ve enerji maliyetinin birlikte artması ise enflasyon üzerinde çarpan etkisi oluşturur.

Ancak bu tabloyu sadece ekonomik verilerle okumak eksik olur. Yaşananlar aynı zamanda jeopolitik bir güç mücadelesidir ve tarafların attığı her adım, yalnızca askeri değil ekonomik sonuçlar da doğurur. Bu nedenle sürecin nasıl evrileceği, yalnızca piyasa dinamiklerine değil, diplomatik gelişmelere de bağlıdır. Ateşkes ihtimalleri, müzakere süreçleri ve bölgesel denge arayışları, petrol fiyatlarının geleceğini doğrudan belirleyecek unsurlar arasında yer alıyor.

Sonuç olarak, Hürmüz Boğazı’nda yaşananlar bize bir gerçeği bir kez daha hatırlatıyor: Küresel ekonomi, düşündüğümüzden çok daha kırılgan ve birbirine bağlı. Türkiye gibi enerjiye bağımlı ülkeler için bu tür krizler sadece dışsal bir gelişme değil, doğrudan iç ekonomik dengeleri etkileyen bir faktördür.

Belki de asıl soru şu:
Bu tür küresel şoklara karşı ne kadar hazırlıklıyız?

Teksaslı petrol milyarderi bir babanın oğulları olan Hunt Kardeşler yalnızca fiziki gümüş toplamakla kalmaz; vadeli işlemler piyasasında da yüksek kaldıraçlı pozisyonlar alarak piyasadaki etkin arzın büyük bir bölümünü kontrol eder hale gelir. Hatta size komik gelecek fakat kasalar dolusu gümüş çatal-kaşık takımları bile alırlar. 1979’a gelindiğinde ons gümüşün fiyatı 6 dolar seviyelerinden 40 doların üzerine taşınır, kısa süre sonra 50 dolara yaklaşır. Gümüş artık sadece bir emtia değil, sistem karşıtı bir yatırım tezinin sembolüdür. Fiyat yükseldikçe likidite artar, likidite arttıkça risk algısı zayıflar.

Ancak piyasalarda fiyat kadar finansman koşulları da belirleyicidir. Regülatörlerin müdahalesiyle vadeli işlemlerde teminat oranları yükseltilir, yeni alımlar sınırlandırılır. Kaldıraçla büyüyen pozisyonlar çevrilemez hale gelir. Ve 27 Mart 1980, yani Silver Thursday’de gümüş bir günde yaklaşık %50 değer kaybeder. – 30 Ocak 2026’da yaşanan gümüşte %30’luk, altın da ise %10’luk düşüşe benziyor hikaye dimi? –  Likidite kurur, marjin çağrıları zincirleme iflaslara yol açar. Gümüş susar; bilanço kalemleri konuşmaya başlar.

Bugün benzer bir hikâyenin birebir tekrarlandığını söylemek elbette kolaycılık olur. Ancak günümüzde ons gümüşte yaşanan güçlü yükseliş trendi, yatırımcı psikolojisinin aslında ne kadar değişmediğini gösteriyor. İnsanoğlu 50 yıl önce aşırı pahalı bir ürüne karşı nasıl reaksiyon gösteriyorsa, hala aynı reaksiyonu gösteriyor. Enflasyonla mücadelede belirsizlik, merkez bankalarının para politikalarına dair soru işaretleri, jeopolitik riskler ve gümüşün sanayi tarafındaki stratejik rolü fiyatlamaların temel argümanları arasında yer alıyor. Bunun yanında ise elektrikli araçlar, güneş panelleri ve yüksek teknoloji üretimi, gümüşe olan talebi yapısal olarak destekliyor.

Finansal piyasalarda her yükselişin iki yüzü vardır: temel dinamikler ve beklenti çarpanı. Gümüş fiyatı yükseldikçe, yatırımcı davranışı rasyonel analizden uzaklaşır ve “treni kaçırmama” refleksiyle şekillenmeye başlar. Volatilite düşerken risk algısı azalır; oysa tam da bu anlar, riskin fiyatın içine en fazla gizlendiği anlardır.

Silver Thursday’i yalnızca bir manipülasyon hikâyesi olarak okumak eksik olur. Asıl ders, kaldıraç, likidite ve regülasyon üçgeninin piyasalardaki belirleyici rolüdür. Bugün piyasalar daha derin, araçlar daha sofistike ve regüle olabilir; ancak aşırı pozisyonlanma hâlâ en büyük kırılganlıktır. Fiyatın yönü kadar, o fiyatın hangi varsayımlarla taşındığı da önemlidir.

Altın, Gümüş gibi emtialar zaman zaman konuşur; bazen güçlü bir yükselişle, bazen sert bir düzeltmeyle. Ama finansal hafızası olanlar bilir: Emtialarda asıl risk, yükselişin kendisi değil, yükselişin sorgulanmadığı anlardır. Silver Thursday, bu yüzden geçmişte kalmış bir anekdot değil; her yeni ralli döneminde yatırımcının masasının kenarında duran sessiz bir bilanço dipnotudur.

Son dönemde kurda büyük sıçramalar yaşanmıyor olabilir. Grafikler yatay seyredebilir, “istikrar” kelimesi daha sık telaffuz ediliyor olabilir. Ancak bu sessizlik, bir rahatlama değil; daha çok temkinli bir bekleyişe işaret ediyor. Çünkü Türkiye’de doların yüksek sesle konuşmasına gerek yok. Hafızası güçlü bir toplumuz; geçmişte ne zaman konuştuğunu, hangi cümleleri kurduğunu çok iyi hatırlıyoruz.

Bu yüzden dolar yükselmese bile fiyatlar geri gelmiyor. İthal girdi kullanan üretici, “ya yükselirse” ihtimalini maliyetine ekliyor. Perakendeci, etiketi değiştirirken sadece bugünü değil, yarını da düşünüyor. Ekonomi, rakamlardan çok beklentilerle yönetiliyor ve beklentilerin dili çoğu zaman döviz kuru üzerinden kuruluyor. Her ne kadar ekonomi yönetimi son 1 senedir kur şoklarının önünü kesmiş olsa da, kaybedilen güvenin yerine gelmesi biraz zaman alacak gibi duruyor.

Aslında bu durum bir güven meselesi. Kurun sakinliği değil, sakinliğinin kalıcılığı önemli. Bugün konuşmayan doların yarın da susacağından emin olmak istiyor herkes. Bu eminlik oluşmadığında, ekonomi kendi kendini frenleyen bir yapıya bürünüyor. Harcamalar erteleniyor, yatırımlar temkinli yapılıyor, büyüme iştahı düşüyor.

Bir başka dikkat çekici nokta ise doların artık sadece ekonomik değil, psikolojik bir göstergeye dönüşmüş olması. Kur değişmese bile adı geçtiğinde oluşan refleksler değişmiyor. “Dolar ne olur?” sorusu, aslında “yarın daha pahalı mı olacak?” sorusunun kibar bir versiyonu. Bu da fiyatlama davranışlarını kalıcı biçimde etkiliyor.

Sonuçta dolar konuşmuyor olabilir ama herkes onu dinlemeye devam ediyor. Ta ki ekonomi, kendi para birimiyle konuşmayı öğrenene kadar. Güvenin, öngörülebilirliğin ve istikrarın kalıcı olduğu bir ortamda, belki o zaman bu sessiz misafir masadan kalkar. O zamana kadar, ekonomi sohbetlerinde en az konuşan ama en çok dinlenen aktör olmaya devam edecek.

Yeni yılın; belirsizliklerin azaldığı, güvenin yeniden inşa edildiği, emeğin karşılığını bulduğu ve ekonomik olarak daha öngörülebilir bir yıl olmasını diliyorum. Sağduyunun, istikrarın ve umudun hakim olduğu bir yıl olması temennisiyle, tüm okuyucularımızın yeni yılını kutlarım.

Türkiye’de finansal tartışmalar genellikle “faiz” etrafında dönüyor. Ama asıl soru şu: Faiz oranı mı ekonomiyi bozar, yoksa ahlaki erozyon mu? Faiz bir sonuçtur; neden değil. Bir ülkede kurallar kişiye göre değişiyorsa, liyakat yerine sadakat öne çıkıyorsa, fırsat eşitliği yerini fırsat kollamaya bırakıyorsa, orada faiz ne olursa olsun ekonomi tökezler. Çünkü sermaye, güveni sever; belirsizliği, keyfiliği ve çifte standardı sevmez.

Ahlak bulaşmaz derler, çünkü ahlak bireyin kendi iç disipliniyle başlar. Kimse size zorla ahlaklı olmayı öğretemez. Kitaplarla, seminerlerle, yasalarla sınırlı bir yere kadar gidilir. Ahlak, en çok “kimse görmüyorken ne yaptığınız”la ilgilidir. O nedenle bireyseldir, içseldir; dışarıdan dayatılan bir sistem değil, içeriden büyüyen bir tercihtir.

Ahlak ile ekonomi arasındaki bağ; vergi adaletinden bankacılık denetimine, kamu ihalelerinden şirket yönetimlerine kadar geniş bir alanı kapsar. Bir ülkede kural herkes için aynıysa, hukukun alanı netse, istisnalar azalıyorsa, yatırımcı da tüketici de geleceğe güvenle bakar. Bu güven, Merkez Bankası’nın yayınlayacağı en güçlü metinden bile daha etkilidir.

Ama ahlaksızlık?
İşte o bulaşır. Hem de tahmin edilenden çok daha hızlı. Bir kurumda, bir sektörde ya da bir ülkede birkaç kişinin etik dışı davranışı kısa sürede “norm”a dönüşebilir. “Herkes böyle yapıyor” cümlesi, ekonominin çöküş hikâyelerinin en masum başlangıcıdır. Çünkü ahlaksızlık normalleştiğinde, güven çöker. Güven çökünce finans piyasası donar. Fon akışı yavaşlar. Tasarruflar dışarı kaçar. Ve geriye, rakamlarla açıklanamayan bir ekonomik tablo kalır.

Türkiye ekonomi tarihinde bunun örneklerini defalarca gördük. Ahlaki zemin zayıfladığında, sadece piyasa değil toplumun en temel taşı olan “adil rekabet” anlayışı da kırılır. Oysa ahlaki standartların güçlü olduğu bir ekonomik düzen, faizi de enflasyonu da uzun vadede aşağı çeker. Çünkü riskin azaldığı yerde maliyet de azalır. Bu, ekonominin en basit ama en unutulan gerçeklerinden biridir.

Bugün Türkiye’nin ekonomik sorunlarına baktığımızda, teknik çözümler kadar kültürel bir dönüşüm ihtiyacı da görüyoruz. Vergi adaletinden kamu ihalelerine, şirket yönetiminden bireysel finans alışkanlıklarına kadar geniş bir alanda ahlaki standartların yükselmesi şart. Çünkü ekonomik başarı sadece doğru politikalarla değil, doğru davranışlarla mümkün olur.

Güvenin yüksek olduğu bir ülkede faiz oranları otomatik olarak düşer. Çünkü risk daha düşüktür. Tasarruflar içeride kalır, yatırımlar artar. Bağımsız kurumlar güçlü olduğunda, piyasa aktörleri kendini güvende hisseder. Ahlaklı bir ekonomik düzen, yatırımcının da vatandaşın da geleceğe daha net bakmasını imkan tanır.

Sonuç olarak, ahlakın kişisel bir mesele olduğu doğru, ama ahlaksızlığın toplumsal bir etki yarattığı daha büyük bir gerçektir. Ekonomiyi faizle değil, ahlakla başlatmak gerekir. Çünkü ahlak bulaşmaz; ama ahlaksızlık bulaştığında, sadece toplumsal düzeni değil, ekonominin temelini de sarsar.

Türkiye’nin ihtiyacı, rakamlardan önce bu soruyu sormaktır:
Ekonomiyi ahlaklı bir zemine oturtabilir miyiz?
Eğer cevabımız evet olursa, faiz de düşer, enflasyon da; çünkü güvenin olduğu yerde ekonomi nefes almaya başlar.

2018’de başlayan ticaret savaşı, ABD’nin Çin mallarına uyguladığı yüksek gümrük vergileriyle küresel tedarik zincirlerini derinden sarsmıştı. O günden bu yana taraflar, karşılıklı yaptırımlar, ihracat kısıtlamaları ve teknoloji ambargoları üzerinden ekonomik üstünlük mücadelesi veriyor. Ancak bu rekabetin ilginç bir boyutu var: Taraflar birbirinden vazgeçemiyor. Çünkü Çin, ABD’nin en büyük borç finansörü konumunda; ABD tahvillerinin önemli bir kısmı hâlâ Çin Merkez Bankası’nın elinde bulunuyor. Öte yandan, Çin’in ihracatının büyük bölümü hâlâ Amerikan tüketim pazarına dayanıyor.

Son dönemde özellikle yarı iletken teknolojileri ve yapay zekâ yatırımları iki ülke arasındaki ekonomik tansiyonu yeniden yükseltti. Washington, Çin’in ileri düzey çip üretimine erişimini sınırlamak için sert önlemler alırken, Pekin buna karşılık nadir elementlerin ihracatını kısıtladı. Bu durum, sadece iki ekonomi arasında değil, küresel tedarik zincirlerinde de domino etkisi yarattı. Japonya, Güney Kore ve Tayvan gibi teknoloji ekonomileri bu çekişmeden doğrudan etkileniyor.

Bununla birlikte, her iki tarafın da tamamen kopması ekonomik olarak mümkün görünmüyor. 2024 verilerine göre, iki ülke arasındaki ticaret hacmi hâlâ 650 milyar dolar seviyesinde. Küresel büyümenin yavaşladığı, enerji fiyatlarının dalgalandığı bir dönemde bu rakam, karşılıklı bağımlılığın hâlâ ne kadar güçlü olduğunu gösteriyor. ABD firmaları üretimlerini kısmen Vietnam, Meksika veya Hindistan’a kaydırsa da, Çin’in altyapı kapasitesi ve lojistik gücü hâlâ rakipsiz durumda.

Peki bu tablo Türkiye’yi nasıl etkiliyor?
Çin–ABD rekabeti, Türkiye ekonomisine hem riskler hem de fırsatlar sunuyor. Öncelikle, küresel tedarik zincirlerinde yaşanan yeniden yapılanma süreci Türkiye’yi “alternatif üretim merkezi” olarak öne çıkarıyor. Avrupa’ya yakınlığı, genç iş gücü ve gelişen sanayi altyapısı sayesinde Türkiye, bazı Amerikan ve Avrupa şirketleri için Çin’e alternatif bir üretim üssü haline gelebilir. Bu durum, özellikle otomotiv, tekstil ve elektronik sektörlerinde yeni yatırım fırsatları yaratıyor.

Diğer yandan, küresel ticaret savaşlarının yarattığı belirsizlik, Türkiye’nin ihracat pazarlarında dalgalanmalara neden oluyor. Çin’in ucuz üretim gücü ve ABD’nin korumacı politikaları, Türk ihracatçılar için rekabeti zorlaştırıyor. Ayrıca, dolar–yuan gerilimi ve küresel finansal istikrarsızlık, Türkiye’nin döviz kurları üzerinde baskı yaratabiliyor.

Bununla birlikte, Türkiye’nin “denge politikası” izleyerek hem Çin’le hem de ABD ile ekonomik ilişkilerini çeşitlendirmesi, uzun vadede stratejik bir avantaj sağlayabilir. Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında Çin ile altyapı ve lojistik iş birlikleri, aynı zamanda ABD ile teknoloji ve savunma alanındaki ortaklıklar, Türkiye’yi küresel ekonomi sahnesinde daha esnek bir konuma taşıyabilir.

Sonuç olarak, Çin–Amerika ilişkilerinin bugünkü hali bir “yeni soğuk savaş”tan çok, karmaşık bir ekonomik satranç oyunu gibi. Taraflar birbirine rakip ama aynı zamanda birbirine muhtaç. Türkiye ise bu satrançta dikkatli hamlelerle hem ekonomik kazanç elde edebilir hem de bölgesel bir denge unsuru olarak öne çıkabilir.

Trump’ın küresel piyasalara yaklaşımı, klasik serbest piyasa ilkelerinden ziyade korumacı, hatta zaman zaman devletçi eğilimler barındırıyor. Seçim dönemlerinde sıkça dile getirdiği “Önce Amerika” politikası, ABD’yi küreselleşmenin öncüsü olmaktan çıkarıp, küresel ekonomik entegrasyonu sekteye uğratan bir pozisyona taşıdı. Özellikle Çin ile yaşadığı ekonomik rekabet, yalnızca iki ülke arasındaki bir ticaret savaşı değil, aynı zamanda dünya ekonomisini de ciddi biçimde etkileyen bir faktör haline geldi.

ABD’nin Çin’e uyguladığı gümrük vergileri, teknoloji ve hammadde ticaretinde küresel dengeleri sarstı. Bugün birçok Amerikan şirketi, Çin’den tedarik ettiği ürünler için daha yüksek maliyetlerle karşı karşıya. Aynı şekilde Avrupa’ya uygulanan çelik ve alüminyum vergileri de transatlantik ticaret ilişkilerinde derin çatlaklar yarattı. Bir zamanlar serbest ticaret anlaşmalarının başını çeken Washington, şimdi bariyerler koyan bir aktör olarak görülüyor. Bu tablo, kapitalizmin beşiği olan ABD’nin ironik bir şekilde kendi ilkelerini zayıflatması anlamına geliyor.

Son dönemde tartışma yaratan bir diğer gelişme ise, ABD yönetiminin Intel firmasının %10 hissesini devletleştirme niyeti. Yarı iletkenler, modern ekonominin belkemiğini oluşturan stratejik bir sektör. Elbette bu alanda Çin’in yükselişi karşısında ABD’nin pozisyonunu güçlendirme isteği anlaşılabilir. Ancak devletin doğrudan bir teknoloji devine ortak olma girişimi, kapitalist ekonomiyle devlet müdahalesi arasındaki çizginin giderek bulanıklaştığını gösteriyor. “Devlet kapitalizmi” modeli, genelde Çin gibi otoriter ekonomilerle ilişkilendirilirdi; şimdi benzer uygulamaların Washington’da gündeme gelmesi dikkat çekici bir dönüşüm işareti.

Trump’ın politikalarının küresel piyasalara yansıması da oldukça olumsuz. Piyasalarda belirsizlik artarken, uzun vadeli yatırımlar sekteye uğruyor. Serbest piyasa, öngörülebilirlik ve kurallar üzerine inşa edilir; ancak Trump’ın ani gümrük kararları, ticaret savaşlarını körükleyen açıklamaları ve siyasi çıkarlarla harmanlanan ekonomi politikaları, bu öngörülebilirliği zedeliyor. Sonuç olarak, yatırımcı güveni azalıyor, küresel büyüme ivme kaybediyor.

ABD’nin bu yönelimi, aslında sadece bir ekonomik politika değişimi değil, aynı zamanda bir paradigma kayması. Kapitalizmin savunucusu rolünden çıkıp, korumacılığın ve müdahaleciliğin öne çıktığı bir ekonomik model benimsemek, uzun vadede Amerikan ekonomisinin dinamizmini zedeleyebilir. Tarih boyunca ABD’yi rakiplerinden ayıran en büyük avantaj, inovasyonun ve girişimciliğin önünün açık olmasıydı. Eğer devletçilik eğilimleri güçlenirse, bu avantajın kaybolma riski oldukça yüksek.

Türkiye’ye Etkileri

ABD’nin bu korumacı ve müdahaleci politikalarının Türkiye’ye de doğrudan ve dolaylı etkileri bulunuyor. Öncelikle, küresel piyasalarda artan belirsizlik, gelişmekte olan ülkelere yönelik sermaye akımlarını yavaşlatıyor. Türkiye, dış finansmana ihtiyaç duyan bir ekonomi olduğu için, bu dalgalanmalardan en çok etkilenen ülkeler arasında yer alıyor. ABD-Çin ticaret savaşları, küresel tedarik zincirlerini yeniden şekillendirirken, Türkiye için hem riskler hem de fırsatlar doğuruyor. Çin’den tedarik edilen bazı ürünlerin daha pahalı hale gelmesi, Türkiye’nin alternatif bir üretim üssü olarak öne çıkmasına imkân verebilir. Ancak bu fırsatı değerlendirmek için güçlü sanayi politikaları ve yatırımcı güveni şart.

Diğer taraftan, Intel örneğinde görülen devlet müdahaleleri, küresel teknoloji rekabetinde yeni bir dönemi işaret ediyor. Türkiye, uzun vadeli stratejilerinde teknoloji üretimini ve yarı iletken yatırımlarını öncelik haline getirmezse, bu dönüşümün yalnızca izleyicisi olabilir. Ayrıca, ABD’nin Avrupa ile ticaret ilişkilerini gerginleştirmesi, Türkiye’nin AB pazarındaki konumunu da dolaylı olarak etkileme potansiyeline sahip.

Kısacası, kapitalizmin beşiği olan Amerika’nın kendi ilkelerinden uzaklaşması, sadece Washington’un değil, Ankara’nın da yakından takip etmesi gereken bir dönüşüm. Türkiye, bu yeni küresel dengelerde risklerden kaçınmak ve fırsatları yakalamak için esnek, üretim odaklı ve teknolojiye dayalı bir strateji geliştirmek zorunda.

Yapay zeka, elektrik ve aydınlatma sektöründe üç ana alanda etkisini gösteriyor: enerji yönetimi, verimlilik optimizasyonu ve akıllı aydınlatma çözümleri. Özellikle akıllı şehir projelerinin yaygınlaşmasıyla, yapay zeka tabanlı sistemler, enerji tüketimini analiz ederek gereksiz kullanımı azaltıyor. Sensörler, kameralar ve IoT (Nesnelerin İnterneti) cihazları sayesinde toplanan veriler, yapay zeka algoritmalarıyla işlenerek sokak lambalarının, endüstriyel aydınlatma sistemlerinin ve bina içi ışıklandırmanın dinamik olarak kontrol edilmesini mümkün kılıyor.

Türkiye’de birçok belediye, pilot bölgelerde akıllı aydınlatma sistemlerini test etmeye başladı bile. Bu sistemler, yalnızca gece saatlerinde veya hareket algılandığında yanarak hem enerji tasarrufu sağlıyor hem de bakım maliyetlerini düşürüyor. Yapay zeka bu süreçte hangi bölgelerde arıza riskinin yüksek olduğunu önceden tahmin edebiliyor. Bu tespitler bakım ekiplerinin daha planlı ve maliyet-etkin çalışmasını mümkün kılıyor.

Elektrik dağıtım tarafında da yapay zeka, şebeke yönetimini dönüştürüyor. Yük dengeleme, arıza tespiti ve önleyici bakım gibi konular, artık büyük veri(big data) ve yapay zeka destekli analizlerle yönetiliyor. Özellikle yenilenebilir enerji kaynaklarının şebekeye entegrasyonu, doğru tahmin modelleri ve anlık veri analizi gerektiriyor. Bu noktada yapay zeka, güneş ve rüzgâr üretim tahminlerini yaparak şebeke istikrarını korumada kritik bir rol oynuyor.

Elbette bu teknolojik dönüşümün önünde bazı engeller de var. İlk yatırım maliyetleri, altyapı eksiklikleri ve sektör çalışanlarının yeni teknolojilere adaptasyonu, yapay zekanın yaygınlaşmasını yavaşlatabiliyor. Ayrıca, veri güvenliği ve siber saldırı riskleri, elektrik ve aydınlatma gibi kritik altyapılarda ciddi önem taşıyor.

Sonuç olarak, yapay zeka Türkiye’deki elektrik ve aydınlatma sektöründe sadece enerji verimliliğini artıran bir araç değil, aynı zamanda sürdürülebilir ve güvenilir bir enerji geleceğinin anahtarlarından biri. Önümüzdeki yıllarda, kamu ve özel sektör iş birliğiyle bu teknolojilerin daha geniş ölçekte hayata geçirilmesi, hem enerji maliyetlerini azaltacak hem de ülkenin karbon ayak izini küçültecek. Türkiye, bu dönüşümde hızlı hareket ederse, sadece bölgesel değil, küresel ölçekte de rekabet avantajı yakalayabilir.

Orta Doğu’da yıllardır süregelen jeopolitik gerilimler, 2025 yılında yeni bir boyut kazandı. İran ile İsrail arasında yaşanan doğrudan çatışmalar, bölgeyi yalnızca siyasi olarak değil, ekonomik anlamda da derinden sarsıyor. Küresel ekonomide pandemi sonrası toparlanma tam ivme kazanmışken, bu savaşın etkileri Türkiye’den Avrupa’ya, Çin’den ABD’ye kadar pek çok ülkeyi zorluyor.

Her şeyden önce, savaşın en çarpıcı ekonomik sonucu enerji fiyatlarında gözlemlendi. İran’ın Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştirdiği petrol sevkiyatları dünya petrol arzının önemli bir kısmını oluşturuyor. Savaşın yayılması ve boğaz çevresinde güvenliğin azalması, petrol fiyatlarını hızla yukarı çekti. Brent petrol varil fiyatı kısa sürede 100 dolar seviyesini aşarken, bu artış enerjiye bağımlı tüm sektörlerde maliyetleri yükseltti.

Türkiye açısından bakıldığında, enerji ithalatına büyük ölçüde bağımlı olan bir ekonomi olarak bu artış ciddi bir tehdit oluşturuyor. Döviz kuru baskısı altında kalan Türkiye ekonomisi, artan petrol ve doğalgaz fiyatları nedeniyle hem enflasyonla mücadelede zorlanıyor hem de cari açığın yeniden büyümesiyle karşı karşıya kalıyor. Özellikle ulaşım, üretim ve tarım gibi enerji yoğun sektörler bu gelişmeden doğrudan etkileniyor.

Savaş ortamının küresel tedarik zincirlerini de sekteye uğratması, Türkiye’nin dış ticaretini dolaylı olarak etkiliyor. İran üzerinden gelen kara taşımacılığı hattının kapanması, Orta Asya ve Uzak Doğu ile bağlantıyı zorlaştırıyor. Ayrıca, savaşın daha geniş çaplı bir bölgesel krize evrilmesi durumunda, Türkiye’nin ihracat yaptığı komşu pazarlarda da talep daralması yaşanabilir. Bu durumda Avrupa’daki azalan talebe bir de komşularımız eklenir ise ihracatçı çok zor duruma düşebilir.

Küresel düzeyde ise enflasyon baskısı yeniden yükselirken, merkez bankaları faiz politikalarını gözden geçirmek zorunda kalıyor. Bu durum, gelişmekte olan ülkeler için sermaye girişlerinde azalma ve döviz kurlarında istikrarsızlık anlamına geliyor. Türkiye gibi dış finansmana ihtiyaç duyan ekonomiler için bu büyük bir kırılganlık yaratıyor.

Sonuç olarak, İran-İsrail savaşı sadece askeri ya da siyasi bir mesele olmaktan çok öte; enerji, ticaret, finans ve üretim alanlarında zincirleme etkilere yol açan çok katmanlı bir kriz niteliği taşıyor. Türkiye özelinde, savaşın etkileri daha yüksek enerji maliyetleri, artan enflasyon ve dış ticarette zorluklar olarak kendini gösteriyor. Küresel ölçekte ise ekonomik belirsizlik, yatırım iştahında azalma ve jeopolitik risk primlerinde artışla sonuçlanıyor. Bu gelişmeler, dünya ekonomisinin dayanıklılığını ve politika yapıcıların esnekliğini bir kez daha test ediyor.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), 2023 ortasından itibaren sıkı para politikasına yönelerek faizleri kademeli olarak artırmaya başladı. Bu politikanın arkasında, yıllardır süregelen yüksek enflasyonu kontrol altına alma hedefi yatıyor. Gerçekten de 2024’ün son çeyreğinde enflasyonda sınırlı da olsa bir yavaşlama eğilimi gözlemlendi. Ancak bu sıkılaşma, özel sektör yatırımlarını ve tüketimi baskılayarak ekonomik büyümeyi aşağı çekti.

2025’in ilk aylarında açıklanan veriler, büyüme hızının yüzde 2’nin altına gerilediğini gösteriyor. Özellikle inşaat ve sanayi gibi faizden doğrudan etkilenen sektörlerde ciddi bir yavaşlama söz konusu. KOBİ’ler finansmana erişimde zorlanırken, istihdam piyasasında da kırılganlıklar oluşmaya başladı. İşsizlik oranı, genç nüfus arasında yeniden çift haneli rakamlara ulaştı.

Bu tablo, ekonomik aktörler arasında önemli bir tartışmayı da beraberinde getiriyor: Enflasyonu düşürmek uğruna büyümeden ne kadar taviz verilebilir? Hükümet, özellikle yabancı yatırımcıyı ikna etmek ve finansal istikrarı sağlamak adına ortodoks politikalara sadık kalmaya çalışsa da, toplumun geniş kesimleri için büyümenin yavaşlaması doğrudan gelir kaybı ve işsizlik anlamına geliyor.

Öte yandan, dış ticarette yaşanan daralma da büyümeyi olumsuz etkiliyor. Avrupa’daki durgunluk, ihracat pazarlarında daralma yaratırken, iç talebin de zayıflaması ekonomide ikili bir baskı yaratıyor. Enerji maliyetlerindeki görece düşüş ve cari açığın daralması ise olumlu gelişmeler arasında yer alıyor.

Sonuç olarak, Türkiye ekonomisi 2025 itibarıyla yüksek faiz-düşük büyüme denkleminde sıkışmış durumda. Kısa vadede enflasyonun dizginlenmesi bir başarı olarak görülebilir, ancak bu sıkı para politikasının uzun süre devam etmesi, üretim ve istihdam üzerinde kalıcı hasarlara yol açabilir. Ekonominin yeniden dengelenebilmesi için yapısal reformlara, üretim odaklı politikalara ve güven veren bir ekonomi yönetimine her zamankinden daha fazla ihtiyaç var. Çünkü ekonomik istikrar, sadece faizle ya da dövizle değil, toplumsal refahla birlikte ölçülmeli.

Bir depremin ardından ilk dikkat çeken ekonomik sonuç, altyapı ve üstyapı hasarlarının maliyetidir. Örneğin, 1999 Marmara Depremi’nin Türkiye’ye yaklaşık 20 milyar dolarlık bir ekonomik kayıp yaşattığı tahmin ediliyor. Daha yakın tarihte, 2023 Kahramanmaraş merkezli depremlerin öngörülen toplam ekonomik maliyeti 100 milyar dolar olsa da bugünlerde hesaplanan rakamlar 150 milyar dolara yaklaştığını gösteriyor. Bu maliyetler, sadece hasar gören binalar değil, iş gücü kaybı, üretim durması, ulaşım altyapısının devre dışı kalması gibi birçok kalemi kapsıyor.

Depremlerin etkisiyle kamu harcamaları hızla yeniden şekilleniyor. Yeniden inşa çalışmaları, geçici barınma çözümleri, sosyal destek programları ve altyapı yatırımları nedeniyle bütçe dengesi bozuluyor. Bu durum, genellikle ek borçlanma ya da farklı kalemlerden kesintilerle telafi edilmeye çalışılıyor. Bu da uzun vadede enflasyon, faiz oranları ve bütçe açığı gibi makroekonomik göstergeler üzerinde baskı yaratıyor.

Özel sektör tarafında ise özellikle KOBİ’ler ciddi zarar görebiliyor. Üretim tesisleri zarar gören işletmeler, faaliyetlerini durdurmak zorunda kalırken, tedarik zincirinde de önemli aksamalar yaşanabiliyor. Bunun yanı sıra, sigorta sisteminin yaygın olmaması nedeniyle birçok işletme zararını telafi edemeden faaliyet dışı kalıyor, iflas ediyor, bir çok insan işsiz kalıyor.

Depremler aynı zamanda iş gücü piyasasını da etkiliyor. İnsanların yaşam alanlarını terk etmek zorunda kalması, göç hareketlerini tetikliyor. Bu da bazı bölgelerde iş gücü arzını azaltırken, diğerlerinde ise plansız nüfus artışına ve işsizlik sorunlarına neden olabiliyor. Eğitim ve sağlık hizmetleri gibi temel kamu hizmetlerinin sunumunda da ciddi aksamalar meydana geliyor.

Ancak her kriz, aynı zamanda bir fırsat barındırır. Depremler sonrası yeniden inşa süreci, inşaat sektörü başta olmak üzere birçok sektöre hareket kazandırabiliyor. Eğer bu süreç planlı ve sürdürülebilir bir yaklaşımla yürütülürse, sadece zararlar telafi edilmekle kalmaz, aynı zamanda bölgesel kalkınma da sağlanabilir. Kentsel dönüşüm projeleri bu nokta da çok önem arz ediyor. Afet dirençli şehirler ve daha bilinçli bir ekonomi politikası, gelecekteki olası felaketlerin etkisini azaltabilir.

Depremler Türkiye ekonomisine ciddi zararlar veriyor olsa da, bu zararların boyutu alınacak sıkı önlemlerle sınırlanabilir. Önleyici yatırımlar, güçlü sigorta sistemleri ve afet sonrası etkili yönetim politikaları ile ekonomik sarsıntıların önüne geçmek mümkün. Unutmamalıyız ki, depremler kaçınılmaz olabilir ama yitirilen hayatlar ve ekonomik çöküş kader değildir.